Opowieść 4 | Stara Synagoga

opublikowano: 09/11/2020
Fot. Michał Jędrzejowski

Fot. Michał Jędrzejowski

Synagoga, którą społeczność żydowska wybudowała w Katowicach w 1862 roku, była drugą świątynią w mieście – pierwszy był wzniesiony w 1858 roku kościół ewangelicki, trzeci zaś był kościół katolicki, który ukończono w 1870 roku.

Dla Żydów synagoga jest czymś więcej niż świątynią – jest centralnym ośrodkiem judaizmu organizującym życie całej społeczności. Pełni jednocześnie kilka funkcji, z których najważniejszą jest gromadzenie się. W czasach, kiedy jeszcze funkcjonowała Druga Świątynia Jerozolimska, a w szczególności po jej zniszczeniu (70 n.e.), zaczęły powstawać pierwsze bożnice. Łączyły one w sobie funkcje domu modlitwy (hebr. bejt ha-tefila) i domu nauki (bejt ha-midrasz), były miejscem studiowania Tory i Talmudu. Dawniej w Polsce synagogi mieściły też różne urzędy gminne: kancelarię, archiwum, pomieszczenia sądów rabinackich, skarbiec, a nawet koszerną stołówkę i schronisko z noclegownią. Tym samym synagoga stanowi jednocześnie bejt am – dom ludu, salę zgromadzeń gminy. Funkcje te zachowały się współcześnie, a większość synagog jest przystosowana także do spotkań towarzyskich w religijnej atmosferze.

Stara Synagoga, fot. L. A. Lamche, ok. 1872

Stara Synagoga, fot. L. A. Lamche, ok. 1872

Społeczność żydowska w Katowicach rozwijała się w drugiej połowie XIX wieku dynamicznie. Jeszcze w 1847 roku przystąpiła do Gminy Żydowskiej w Mysłowicach, uczestnicząc tam w nabożeństwach, korzystając z mykwy i chowając zmarłych na tamtejszym kirkucie. Ale na modlitwach gromadzono się również w Katowicach – wielu zasłużonych dla społeczności Żydów udostępniało swoje domy i mieszkania na ten cel. Pierwszą katowicką bożnicę wybudowano u zbiegu ulic Słowackiego i 3 Maja, budynek ten rozebrano na początku XX wieku. Naturalną konsekwencją rozwoju społeczności było powołanie lokalnej gminy żydowskiej, którą formalnie utworzono 1 stycznia 1866 roku, kiedy Katowice zamieszkiwało około 600 Żydów, co stanowiło ok. 12% populacji nowopowstałego miasta.

Budowę synagogi rozpoczęto w 1861 roku na placu zakupionym od Tiele-Wincklera. Budynek zaprojektował znany z wielu katowickich realizacji architekt, 35-letni wówczas Ignatz Grünfeld. Była to wolnostojąca, utrzymana w neoromańskim stylu, dwukondygnacyjna, skromna budowla na rzucie prostokąta orientowanego zgodnie z tradycją na wschód. Budynek przykryty był dwuspadowym dachem zwieńczonym na szczycie od strony zachodniej i wschodniej tablicami Mojżeszowymi. Górna część elewacji zdobiona była fryzem arkadowym, 12 dużych okien nawiązywało do 12 plemion Izraela.

Fragment pocztówki z wizerunkiem starej synagogi po rozbudowie

Fragment pocztówki z wizerunkiem starej synagogi po rozbudowie

Świątynię konsekrowano 4 września 1862 roku – wydarzenie rozpoczęła uroczysta procesja przeniesienia zwojów Tory z pałacu Goldsteinów (dzisiejszy Pałac Ślubów), gdzie wcześniej zbierano się na modlitwach. Aktu poświęcenia dokonali rabin dr Deutsch z Żor oraz dr Jaffé z Mysłowic. Nie zachowały się źródła dokumentujące wygląd wnętrza synagogi, wiemy natomiast, że dysponowała w sumie 320 miejscami siedzącymi, z czego 120 przeznaczonych było dla kobiet i 200 dla mężczyzn. Z archiwalnego planu synagogi widać zachowany tradycyjny podział jej wnętrza na trzy strefy: przedsionek, główną salę modlitw oraz tzw. babiniec na piętrze, czyli galerie dla kobiet podtrzymywane przez kolumny otaczające salę.

Wśród pierwszych przedstawicieli i zarządców gminy byli Heimann i Adolf Fröhlichowie, Salomon Hammer, Markus Fiedler, Simon Schalscha, Louis Borinski, Adolf i Salomon Goldsteinowie, Israel Glaser i inni. Do czasu wyboru pierwszego rabina w 1871 roku decyzje dotyczące spraw religijnych podejmował szanowany rabin z Krakowa, Israel Bornstein. W 1867 roku na placu obok synagogi wybudowano również według projektu Ignatza Grünfelda murowaną mykwę. Następnie w 1868 roku konsekrowano zachowany do dziś przy ulicy Kozielskiej cmentarz żydowski. Pierwszego rabina wybrano w 1871 roku, został nim dr Jacob Cohn, który pełnił swą posługę 44 lata, aż do swojej śmierci.

Projekt przebudowy starej synagogi, ściana frontalna

Dosyć szybko okazało się, że katowicka świątynia nie jest w stanie pomieścić wszystkich wiernych i w latach 1880-83 synagoga została powiększona. Do starego budynku od strony zachodniej dobudowano szeroką, dwukondygnacyjną fasadę według projektu Carla Hauslera. Jej front zwieńczono na szczycie okazałą kopułą z Gwiazdą Dawida. Odtąd bożnica mogła pomieścić ponad 500 osób, w środku znalazło się 221 miejsc dla kobiet oraz 282 dla mężczyzn. Rozbudowa jednak wciąż nie mogła zaspokoić potrzeb stale rozrastającej się gminy żydowskiej, dlatego niebawem powzięto decyzję o budowie zupełnie nowej świątyni. Starą bożnicę użytkowano do września 1900 roku, kiedy otwarto Wielką Synagogę. Być może planowano pozostawienie obu świątyni, natomiast budowa nowej pochłonęła tak duże środki finansowe, że gmina musiała rozebrać budynek starej synagogi i sprzedać parcelę. W tym miejscu w 1905 roku stanęła reprezentacyjna mieszczańska kamienica, w której przed wojną mieszkał jeden z rabinów katowickich, dr Vogelman. Kamienica cieszy oko do dziś, stoi przy ul. 3 Maja 40 i nazywana jest przez mieszkańców Białą Damą.

 

 

 

„Tam stała synagoga. Opowieści o żydowskich Katowicach”
Kurator projektu: Anna Adamkiewicz
Opieka merytoryczna: dr Zofia Kusztal
Cykl fotograficzny: Michał Jędrzejowski
Zdjęcie ilustrujące historię przedstawia widok na kamienicę stojącą przy ulicy 3 Maja 40 w Katowicach na parceli, gdzie wcześniej stał budynek starej synagogi.

Działanie dofinansowano ze środków Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce.