Opowieść 11 | Konferencja Katowicka

opublikowano: 28/10/2020
Fot. Michał Jędrzejowski

Fot. Michał Jędrzejowski

Co mają wspólnego Tel Awiw, Hajfa czy Jerozolima z Katowicami? Otóż w miastach tych znajduje się ulica Konferencji Katowickiej, która upamiętnia XIX-wieczny zjazd delegatów żydowskich zorganizowany w Katowicach. O wydarzeniu tym uczą izraelskie podręczniki historii, jest jednym z mitów założycielskich współczesnego państwa – i w tym sensie Izrael ma katowicki rodowód.

Jesienią 1884 roku między 6 a 11 listopada około 30 Żydów wielu narodowości zjechało do Katowic. Najliczniejsza grupa przybyła z zaboru rosyjskiego – z Warszawy i Białegostoku, ale byli też delegaci z głębi Rosji, z Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Rumunii i Palestyny. O wyborze miejsca zadecydowało usytuowanie. Katowice były miastem pogranicza, nieopodal Trójkąta Trzech Cesarzy, były miejscem styku trzech odrębnych diaspor żydowskich. Były ponadto dogodnie zlokalizowane, funkcjonował tu międzynarodowy dworzec, miasto dynamicznie się rozwijało, członkowie lokalnej gminy zasilali jego intelektualne i gospodarcze elity. Nade wszystko jednak Katowice wydawały się bezpieczniejsze niż Rosja, w której środowiska żydowskie były oskarżane o zamach na cara Aleksandra II, w efekcie czego nasiliły się antysemickie nastroje.

Był to pierwszy zjazd ruchu „Chowewej Syjon” (Miłośnicy Syjonu), jego organizacją zajęła się katowicka żydowska loża wolnomularska „Concordia”. Datę wydarzenia wybrano z okazji setnej rocznicy urodzin finansisty i filantropa, sir Mojżesza Montefiorego, postaci legendarnej dla wielu Żydów wschodnioeuropejskich, który dorobiwszy się wielkiego majątku wycofał się z prowadzenia interesów – został szeryfem Londynu, następnie hrabstwa Kentu, otrzymał tytuł barona i uzyskał duże wpływy na arenie międzynarodowej, stając się jednocześnie jednym z czołowych symboli emancypacji Żydów.

Zdjęcie delegatów Konferencji Katowickiej (źródło: Biblioteka Narodowa w Izraelu)

Zdjęcie delegatów Konferencji Katowickiej (źródło: Biblioteka Narodowa w Izraelu)

Podczas Konferencji Katowickiej podjęto decyzje w sprawie wewnętrznej organizacji ruchu Chowewej Syjon, celem było zjednoczenie działających dotąd osobno różnych sił we wspólnym dziele – przyjęto deklarację o wspieraniu osadnictwa żydowskiego w Palestynie należącej wówczas do słabnącego Imperium Osmańskiego. Kolonizacja wydawała się rozsądną alternatywą dla społeczności żydowskiej, która cierpiała z powodu nasilających się prześladowań w drugiej połowie XIX wieku w Rosji i była zależna od stale zmieniającego się ustawodawstwa i polityki wielu państw, w których mieszkali Żydzi. Jednocześnie idee te nie były popularne wśród ortodoksyjnych Żydów, którzy wierzyli, że wrócą do Ziemi Obiecanej po przyjściu Mesjasza, nie wcześniej. Co więcej, dla większości osadnictwo wiążące się z koniecznością uprawy roli wydawało się zupełnie abstrakcyjnym pomysłem. Żydzi w większości krajów mieli ograniczone prawo do osiedlania się na wsiach i nabywania ziemi, w efekcie mało znali się na prowadzeniu gospodarstw rolnych. Nie wspominając o tym, że projekt taki wymagał sporych funduszy.

W czasie obrad wybrano w Katowicach władze zjednoczonej organizacji – Samuel Mohylewer przewodniczył zgromadzeniu, Leon Pinsker został prezesem, Mojżesz Leib Lilienblum sekretarzem ruchu w Odessie, zaś szefem oddziału warszawskiego S. P. Rabinowitz. Na zjeździe postanowiono wesprzeć finansowo żydowskich osadników, w pierwszej kolejności przekazano 10 tys. franków do Petah Tikwy i 2 tys. rubli do Isod-Hamaaleh. Trzynaście lat później w Bazylei podczas I Kongresu Syjonistycznego młody entuzjasta Teodor Herzl postulował już wprost utworzenie państwa, dla którego stworzył nawet flagę. Katowice znów dopisały się do historii współczesnego państwa Izrael w maju 1912 roku, kiedy w czasie kolejnej międzynarodowej konferencji syjonistycznej zorganizowanej w dzisiejszej stolicy Górnego Śląska powołano z inicjatywy neoortodoksyjnych Żydów niemieckich działającą do dziś organizację polityczną Agudat Israel.

Fot. Lestat (Jan Mehlich), tablica upamiętniająca Konferencję Katowicką przy ul. Młyńskiej 13, dawnej siedzibie gminy żydowskiej w Katowicach

Fot. Lestat (Jan Mehlich), tablica upamiętniająca Konferencję Katowicką przy ul. Młyńskiej 13, dawnej siedzibie gminy żydowskiej w Katowicach

Konkretny adres, pod którym obradowali w 1884 roku delegaci, nie jest dziś znany. Istnieje kilka hipotez, a szefowa archiwum miejskiego w Katowicach, dr Zofia Kusztal mówi, że regularnie raz w roku pojawia się osoba, która natrafiła na kolejny trop – ale jak dotąd żadnego nie udało się potwierdzić w stu procentach. Przez pewien czas historycy myśleli, że konferencja odbyła się w Hotelu Kaiserhof, który był siedzibą loży „Concordia”, ale okazało się, że został wybudowany 8-10 lat później. W izraelskich opracowaniach wspomina się adres przy ulicy Młyńskiej 21/23, gdzie mieściły się inne hotele, jednak tu także nie ma konkretnych dowodów. Tablica upamiętniająca to wydarzenie znajduje się przy ulicy Młyńskiej 13 – symbolicznie w miejscu, gdzie do 2010 miała swoją siedzibę Gmina Wyznaniowa Żydowska w Katowicach (dziś znajduje się pod adresem 3 Maja 16). Można zatem powiedzieć, że państwo Izrael, które formalnie powstało w 1948 roku, narodziło się w Katowicach, ale wciąż nie wiemy pod jakim dokładnie adresem.

 

„Tam stała synagoga. Opowieści o żydowskich Katowicach”
Kurator projektu: Anna Adamkiewicz
Opieka merytoryczna: dr Zofia Kusztal
Cykl fotograficzny: Michał Jędrzejowski
Zdjęcie ilustrujące historię przedstawia widok na kamienicę przy ul. Młyńskiej 13 w Katowicach, gdzie dawniej mieściła się siedziba gminy żydowskiej.

Działanie dofinansowano ze środków Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce.