Opowieść 15 | Chaskel Besser

opublikowano: 27/10/2020
Fot. Michał Jędrzejowski

Fot. Michał Jędrzejowski

Przez całe życie każdy dzień rozpoczynał od modlitwy, wstawał o 4.30 rano, przygotowywał nauczanie i o 6.30, jeśli tylko nie był w podróży, wychodził do swojego sztibla, domu modlitwy na Upper West Side na nowojorskim Manhattanie. Rabin Chaskel Besser, bo o nim mowa, był postacią niezwykłą. Urodził się w Katowicach w 1923 roku pod nazwiskiem Oswald Koszycki w rodzinie tradycyjnych, jednocześnie postępowych chasydów. Jego ojciec, Naftali Besser był dobrze sytuowanym, zamożnym bankierem – w wieku 24 lat założył w 1920 roku bank, który miał następnie oddziały w Polsce i Niemczech. Jego matką była Frometta Besser, kobieta wykształcona i obyta – chodziła do teatru i na koncerty, zajmowała się księgowością w firmie męża. Dużo razem podróżowali, ojciec przez większość tygodnia był poza domem, ale prawie zawsze wracał na szabat. Mimo iż ich życie koncentrowało się wokół religii, oboje byli zorientowani w sytuacji społeczno politycznej, czytali prasę, współczesną literaturę, słuchali muzyki klasycznej. Mieszkali w Katowicach przy ulicy Dyrekcyjnej 3 w pięknej, secesyjnej kamienicy.

Rodzice Chaskela Bessera byli zwolennikami radomszczańskiej dynastii chasydzkiej, Naftali był prawą ręką i doradcą znanego i wpływowego w przedwojennej Polsce rebe Radomskera, Szlomo Chanocha Rabinowicza. Zwolennicy cadyka gromadzili się przy ul. Tylna Mariacka 9 w Katowicach w dużym chasydzkim Domu modlitwy, którego Naftali był opiekunem. W codziennych nabożeństwach brało udział około 120 osób. To prawdopodobnie tam w 1936 roku Chaskel Besser otrzymał bar micwę. Cadyk Radomsker po pierwszej wojnie światowej osiadł nieopodal Katowic, w znajdującym się w granicach niepodległej Polski Sosnowcu, gdzie mieszkał aż do wybuchu II wojny światowej. Rebe zasłynął szczególnie jako założyciel sieci szkół religijnych „Keter Tora” (hebr. Korona Tory), liczącej 36 oddziałów w Polsce, spośród których sosnowiecka jesziwa pn. „Kibuc Gawoah” (hebr., Wysokie Zgromadzenie) przeznaczona była dla szczególnie uzdolnionych, studiowało w niej 150 uczniów. Szlomo Chanoch Rabinowicz był ostatnim cadykiem z Radomska, zginął w 1942 roku w warszawskim getcie. Naftali Besser, który przeżył wojnę, nigdy nie pogodził się z utratą ukochanego rebe.

Przeczuwając najgorsze, w lutym 1939 roku Naftali Besser wyjechał do Tel Awiwu, szczęśliwie udało mu się tam ściągnąć większość najbliższej rodziny przed wybuchem wojny. Zaledwie 16-letni Chaskel Besser został w kraju, aby domknąć rodzinne interesy – w ostatnim momencie, 1 września 1939 roku stanął na pokładzie statku, który zabrał go z Europy do Palestyny. Tam ożenił się w 1942 roku z Libą, córką Beryla Ludmira, a rok później ukończył studia pod okiem rabina Weissa, szwagra rebego Radomskera i został wyświęcony na rabina. Niedługo po zakończeniu wojny młodzi małżonkowie przeprowadzili się do Stanów Zjednoczonych, gdzie Chaskel dał się poznać jako odnowiciel i lider społeczności ortodoksyjnych Żydów, prowadził ożywioną działalność religijną, szybko stając się wielkim autorytetem, przez lata propagował codzienne studiowania Talmudu. Prowadził także interesy na rynku nieruchomości, odnosząc sukcesy i pomnażając majątek. Był jednym z powojennych przywódców Agudat Israel, organizacji powołanej w 1912 roku w Katowicach. Miał przyjaciół zarówno wśród żydowskich przywódców, jak i wśród prezydentów, premierów i polityków. Został nawet zaproszony na zaprzysiężenie amerykańskiego prezydenta George’a H. W. Busha do Białego Domu, gdzie odmawiał modlitwy obok innych hierarchów kościelnych.

Spotkanie z Ronaldem Lauderem, synem Estée Lauder, założycielki znanego koncernu kosmetycznego, zaowocowało w 1987 roku założeniem Fundacji Ronalda S. Laudera działającej na rzecz społeczności żydowskiej w Europie Wschodniej. Działalnością organizacji kierował w głównej mierze rabin Besser, stając się po upadku komunizmu spiritus movens odbudowy życia żydowskiego w Polsce. Organizacja pomagała przy restauracji i odbudowie wielu synagog i kirkutów w kraju. Besserowi udało się także namówić do przyjazdu do Warszawy rabina Michaela Schudricha, który jest obecnie Naczelnym Rabinem RP.

Rabin Chaskel Besser zmarł w 2010 roku w Nowym Jorku, pochowano go w Jerozolimie. Dzieło jego życia – odnowę kirkutów i przywracanie pamięci o Żydach w Europie Wschodniej – kontynuuje jego starszy syn, rabin Shlomo Besser, który stoi na czele stowarzyszenia będącego częścią International Claims Conference. Katowicką klamrą dla życiorysu Chaskela Bessera jest nadanie w 2010 roku jego imienia sali modlitwy w Żydowskiej Gminie Wyznaniowej w Katowicach.

 

„Tam stała synagoga. Opowieści o żydowskich Katowicach”
Kurator projektu: Anna Adamkiewicz
Opieka merytoryczna: dr Zofia Kusztal
Cykl fotograficzny: Michał Jędrzejowski
Zdjęcie ilustrujące historię przedstawia widok na kamienicę przy ulicy Dyrekcyjnej 3 w Katowicach, gdzie mieszkał przed wojną Chaskel Besser wraz z rodzicami.

Działanie dofinansowano ze środków Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce.